اؤزگور دوشونجه اوجاغی

قورامسال چرچئوه

مدرنیزمین گلیشمه سی ایله یئنی آنلاییش لار دوغولوب سییاسال دوشونجه ده بؤیوک ده ییشیم لر اوز وئرمک ده دیر. دئموکراسی قاورامی ایله یاناشی مدرنیزاسیون سونوجوندا ده ییشیلن قاوراملاردان بیری ایسه سیویل توپلوم قاورامی دیر. سیویل توپلوم قاورامی گونوموزون توپلومسال اولایلاریندا ان چوخ قوللانیلان بیر قاورام حالینا گلیب دیر. سیویل توپلوم قاورامی نین بو قدر قوللانیلماسی بو قاورامین اینسانلاردا چاغریشدیردیغی و چاغداش اؤزه للیک لردن قایناقلانماق آنلامیندادیر. بو گونکو آنلامدا سیویل توپلومون اولوشماسی مدرنیته نین گلیشمه سی ایله عینی دوغرولتودادیر. سیویل توپلوم قاورامی نین اورتایا چیخیشی و تاریخسل دؤنملرده فرقی تانیم لار تانیغی اولدوغو اوزره مدرنیته ایله بیرلیکده دوشونولن بیر قاورام اولماق فیکرینده ییک.

سیویل توپلوم تارتیشمالاری دؤولت و توپلومون بیر بیریندن آیریلماسی و توپلومون دؤولت قارشیسیندا اوستونلویون قوروماسی آردیندادیر. ایلک سیویل توپلوم تارتیشمالارینی باشلادان دوشونورلر (هابز، لاک، روسو) سیویل توپلومو، دؤولتین تمثیلی اولاراق قوللانیرلار. دؤولت سیویل توپلوم آیریمی هگل و مارکس دا اورتایا چیخمیشدیر. بونونلا بیرلیکده سیویل توپلوم اسکی بیر گله نه یه صاحیبدیر و اسکی یوناندا آریستویا قدر گئدر آنجاق سیویل توپلوم گونوموزه گلینجه یه قدر چئشیدلی ائوره لردن کئچه رک بعضا چئشیدلی آنلاملاردادا قوللانیلمیشدی. مدرن آنلامدا سیویل توپلوم آنلاییشی نین کؤکون آرادیغیمیز زامان باتی دونیاسیندا ایکینجی دونیالیق ساواشین سونراسیندا اوز وئرن اولایلارا راستلاشیریق. او دؤورده اوز وئرن اولایلار سونوجوندا کوتله نین منفعت لرین تامین ائده رک آرتیق دئوریم لر اوز وئرمه سین دئیه توپلومسال قوروملارین چابالارینا دوزن وئرمک ایسته نیلمیشدی.

سویل توپلوم قاورامی بیرئی، دؤولت و دئموکراسی قاوراملاری ایله یاخیندان ایلیشگی لیدیر. دئموکراتیک اولمایان بیر هؤرگوتون بیرئیین بیرئی اولاراق قبول ائدیلمه دیگی بیر یاپیلانمانین، دؤولتین آردیندا اولان بیر قروپون سیویل توپلوم اولاراق ده یرلندیریله بیلمه سی ممکن دییل دیر. سیویل توپلوم دؤولت ائشیگی بیر آلاندیر. آنجاق دؤولتین وارلیغینا قارشی بیر دیره نیش دییل. دئموکراتیک بیر سییاسال یاپی دا سیویل توپلوما احتیاج دویولماقدادیر. سیویل توپلوم دئموکراسی نین اؤنملی شرطلریندندیر. دونیا چاپیندا یاشانان ده ییشمه لر سونوجو کاپیتالیست سیستئم آلتئرناتیوسیز قالمامیش و دونیادا دئموکراسی چیلیق آدینا دئموکراسی نین بیر اورونو اولاراق سیویل توپلوچولوق اورتایا چیخمیشدیر.

سیویل توپلوم هؤرگوتلرینده کؤنوللولوق و بیرئی سل بیلینجین اؤن پلاندا توتولماسی تمل اؤزه للیکلردن بیریسی دیر. باتی نین سییاسال تاریخینه باخدیغیمیزدا سیویل توپلومون ایلک آنلاییش لارینی فئودال ائوره سینده گؤرمک اولار حالبوکی آسییایی اوره تیم تاریخ بویو دوغو دونیاسیندا سیویل توپلومون یئره للشمه سینه قارشی دوروبدور. کارل ویتفوگلین شرقی ایستیبداد کیتابیندا سؤیله دیگی کیمی: "دوغو دونیاسی دؤولت لرین آلت یاپی لاری بوتون سیول قوروملارین یوخ اولماغینا چالیشیر."

سیویل توپلوم باتی سییاسال دوشونجه سینده اوچ بویوتلا تانیملانیر:

1) دؤولت یارانیشیندان اؤنجه کی دوروم

2) دؤولت قارشیسینداکی آنلاییش

3) دؤولت زاوالیندان یارانان سونراکی دوروم

بیرینجی بویوت توپلومسال آنلاییش (ایجتیماعی قرارداد) چرچئوه سینده یئرله شه رک جان لاک کیمی دوشونورلر دوشونجه سی ایله ایلیشگی ده دیر. ایکینجی سی تاریخه صینفی ساواشلار باخیمیندان باخانلارین آنالیزلری ایله اورتایا قویولور، اوچونجو بویوت ایسه آنارشیست لر ساریندان تانیملاناراق سیویل توپلومو گله جک ده دؤولتین یئرینه اوتورماسینی بکله ینلرین باخیشی دیر.

چاغداش دونیانین سییاسال سؤیلمینه باخدیغیمزدا دئموکراسی نین عینیت تاپیب آرتیق گرچک آنلامدا کوتله لر اؤز گله جک لرین الده ائده بیلمک اوچون سیویل توپلوم آنلاییشینی اورتایا قویورلار. گرچک دونیادا، توپلومون بوتون بیرئی لری سییاسال آلاندا چابا گؤستره بیلمزلر. کوتله و سییاسال گوج لر آراسی دؤولتین بؤیومه سینه قارشی دوراراق سییاست لرین اولوس نفعینه تعدیل ائتمک اوچون توپلومسال قوروملار یارانمالیدیر. بیر اؤلکه ده نه قدر بو توپلومسال قوروملار گئنیش آلاندا چئشیدلی سؤیلملرین سئچگین لیگین یاپارسالارسا او اؤلکه ده دیکتاتورلوغون قارشی سی راحاتجا آلینا بیلر. سییاسال فلسفه ده یئنی سؤیلملرین آنلاتدیغی کیمی توپلومسال قوروملار سیویل توپلوم آنلاییش ایچره کوتله ایله سییاسال گوج لرین بیر تهر ایلیشگی ده اولمالارین ساغلاییر. بو اوزدن دئمک اولارکی بو گون دئموکراسی نین عینیتین سیویل توپلومون وارلیغیندا آختارمالی ییق.

سیویل توپلومون یئره للشمه سی سییاسال گلیشمه نین آماجی دیر. سیویل توپلوم یانلیز توپلومسال بیر آنلاییش دییل بل سییاسال یاشام ایله ده ایلگی ده دیر. ائکونومیکال گلیشمه ایله آلت یاپیلارین ده ییشیلمه سی سیویل توپلومون یئره للشمه سینده اؤنملی رولو واردیر. سییاسال گوج لر ایله سییاسال ایدئولوژی لر سیویل توپلومون یئره للشمه سینه قارشی دورورلار. بو اوزدن سیویل توپلومون یئره للشمه سی اوچون ائکونومیکال گلیشمه ایله یاناشی حاکیم گوج و سئچگین لرین ده ییشیلمه سی ده گره کیر.

سییاسال سوسیولوژی نین آنلامینی بیر مثلث ده رسم ائتدیگیمیزده بیر بوجاغی گوج، بیریسی منافع، سونوجو ایسه مشروعیت یا ایدئولوژی دیر. دؤولت آنلاییشین تانیملادیغیمیز زامان بو اوچ اورونو ده یرلندیره رک سیویل توپلوم منفعت اورونو ایله ایلگی ده دیر. بوتون دؤولت لرین ماهییتینده بو اوچ اورون (گوج، ایدئولوژی و منافع) اولمالی دیر؛ آنجاق سییاسال یاپی لارین آیریمینا نده ن اولان قونو بیر اورونون دیگرلریندن یوغونلاشاراق سییاسال یاپی دا قاباریق اولونماسی دیر. بوتون دؤولت لر گوجه آرخالاناراق ایدئولوژیدن مشروعیت آلیب بیر سیرا توپلومسال قوروملارین منافعسین تامین ائتمک آماجیندادیرلار. آنجاق گوجه آرخالاندیغی زامان سییاسال یاپی دیکتاتورلوغا ساری یؤنه لیر، ایدئولوژی یه قاباریق شکیلده ده یر وئریلدیگی زامان ایدئولوژیک حاکیمیت عرصه یه گلیر، توپلومسال قوروملارین منفعت لری نظرده آلیندیغی زامان رفاهی دؤولت آنلاییشی اورتادا اولور. دؤولت لرین ایدئولوژی یه آرخالاندیغی سیویل توپلوم ایله توپلومسال قوروملارین ضیددینه عمل ائده ر. نده نسه ایدئولوژی پلورالیسمه قارشی دوراراق توپلومسال چئشیدلیلیگی قبول ائتمک دن ایراق گزیر.

گونئی آذربایجان توپلومو و سیویل توپلوم آنلاییشی

ایران ایله یاناشی گونئی آذربایجان توپلوموندا دئموکراسی قاورامینا پارالئل اولاراق سون زامانلاردا سییاسال سؤیلم لر ایچره تارتیشیلان قاوراملاردان بیریسی سیویل توپلوم قاورامی دیر. تارتیشمالارین سونوجوندا دوغو توپلوملاری نین تمل سورونو بیرئیی دؤولت گوجو قارشیسیندا قورویاجاق مئکانیزملرین و یاپی لارین یعنی سیویل توپلومون یوخلوغودور.

ایران سییاسال تاریخینده دؤولت هر باخیمدان گوجلندیریلمیش بونا قارشیلیق سیویل توپلوم گلیشمه سی انگللنمیشدیر. دئموکراسی نین بیر اؤلکه ده گلیشیم سئیری، او اؤلکه ده قورومسال یاپی لارین گلیشمه و آچیقلیق درجه سی ایله یاخیندان ایلگی لیدیر. گونئی آذربایجاندا سیویل توپلومون یئره للشمه سینه آچیق قوروملارین وارلیغی قدر گئجیکمه سینه سبب اولان قورومسال یاپیلار دا واردیر. بونلارین بؤیوک بیر بیچیمی کولتوره ل ده یرلردن اولوشان فاکت لاردیر. بونلاردان مطلقه دؤولت گله نه یی و سییاسال ایدئولوژی لرین سونوجوندا یارانان سانترالیست کیمی قورومسال یاپیلار اؤن سیرادا دورماقدادیر.

توپلوملارین تاریخی و کئچمیشده کی اویغولامالاری اؤزه ل بیر کولتور یاراداراق داوام ائتمکده دیر. بو اوزدن گونئی آذربایجان توپلوموندا سیویل توپلومون نده ن یوخلوغو سوروسون یانیتلایا بیلمه میز اوچون بو توپلومدا یارانان اؤزه ل کولتور گله نه یی یاخشی جا آنالیز ائدیلمه لیدیر. گونئی آذربایجان توپلومونا باخدیغیمزدا بیر سیرا آلت یاپی یئترسیزلیک لر سیویل توپلومون یئره للشمه سینه قارشی دورورلار. یعنی ایراندا مرکزی دؤولتچیلیک یارانادان بری یاپقی یاپان ایدئولوژی لر سونوجوندا بیر سیرا سییاسال کولتور اورونلری اولوسون آلت دوشونجه سینده نهادینه اولوب دور کی سیویل توپلومون آنلاییشینا قارشی دورماقدادیر. بو کولتوره ل اورون لری بو سیرا ایله سیرالاندیرماق اولار:

گوج آراجلاری نین یانلیز بیر سیرا اؤزه ل قوروملارین الینده اولماسی:

حاکیمیتین گوج آراجلارینا ال اوزاتماسی سیویل توپلومون گلیشمه سینه قارشی دوراراق مطلقه دؤولت سارینا یؤنلمه سینه نده ن اولور. رضاخاندان بیر ایراندا یارانان مرکزی دؤولتچیلیک مدرن آنلاییش لار یئرینه بیر سیرا بیرئیلرین مالیاخولیالارینا آراج اولاراق مطلقه دؤولت یارانماسینا نده ن اولوبدور. مشروطیت دئوریمیندن بری ایران سییاسال دوروموندا آرد-آردا یارانان مطلقه دؤولت لر سیویل توپلومون یئره للشمه سینه ان بؤیوک انگل دیر. گونئی آذربایجان توپلومو سییاسال گرچک لیک لر نده نی ایله هله بو حاکیمیت ایچره یاشایاراق اوندا اوز وئرن ده ییشیم لردن ایراق قالماییب مطلقه دؤولتین یاراتدیغی سییاسال کولتوردن ائتگی لنه رک سیویل توپلومون یئره للشمه سی نه قارشی اؤزه ل بیر اتمسفر ایچینده یاشاماقدادیر.

گونئی آذربایجان توپلومونا باخدیغیمیزدا بوتون گوج آراجلاری یانلیز حاکیمیته باغلی اولوب حاکیمیتین استانی تمثیلجی لری الینده ایدی. بو یئره ل ایران حاکیمیتی تمثیلچیلری مانقورت بیرئیلردن اولوشاراق گونئی آذربایجان توپلوموندا هر طور سیویل قوروملارین یارانیشینا قارشی دوراراق بو توپلومون آزدا اولسا بئله سیویل قوروملارین اولدوغوندان محروم ائدیبلر. فارس توپلوموندا سیویل توپلوم آنلاییشی آزدا اولسا تاریخسل تجربه قازانیب دیر آنجاق فاشیست حاکیمیت لر اوزوندن گونئی آذربایجان توپلومو بو آز تجربه دن محروم قالیب دیر.

سییاسال ایدئولوژی لر:

سییاسال یاشام سییاسال سؤیلم لر ایچره یاشاناراق اؤزه ل سییاسال حیاتا سونوجلانیب دؤولت، توپلوم و بیرئی لره کیملیک وئرمک ده دیر. هر سؤیلم بیر سیرا قاعده لر و آنلاییش لارا دایانماق دادیر. حاکیم ایدئولوژی لر اؤزه ل سؤیلم لره آرخالانیرلار. بو حاکیمیت لرین ده ییشیمی آرخالاندیغی سؤیلم لرین ده ییشیمینه باغلی دیر. بو اوزدن سیویل توپلوم سؤیلمی نین یئره للشمه سی بو سؤیلمین توپلوم ایچره اولوشومونا باغلی دیر. ایران توپلومو ایله یاناشی گونئی آذربایجان سییاسال تاریخینه باخدیغیمیزدا اوچ تمل سییاسال سؤیله مین وارلیغی گؤزه چارپیر:

- سنتی پاتریمونیالیسم سؤیلمی: بو سؤیلم مشروطیت دئوریمیندن اؤنجه کی دورومو تانیملایاراق شاهلیق نظریه سی ایله سییاسی شیعه چیلیک تئوریلرینه باغلی دیر. بو اوزدن دئمک اولارکی بو سؤیلم بیر تهر مذهبی – سلطنتی سؤیلم اولاراق آمریت، سییاست ایله مذهبین باغلانتی سی، تانری ایله حاکیمین ارتباطی، گوجون قداستلیگی، رقابت ایله مشارکتین حذفی کولتورلرین نهادینه اولماغینا نده ن اولور. سنتی پاتریمونیالیسم سؤیلمی نین یوز ایللر بویو بو اؤلکه ده یاپدیغی یاپقی اوزوندن گونئی آذربایجان بیرئیی پیسخولوژیسینده بو اؤزه للیکلر نهادینه اولوب دور؛ انفعال، گیزلی اعتراض، قورخو، یئنیلمک، نئگاتیو بیرئیچیلیق و ... .

- مدرن پان فارسیزم: بو سؤیلم پهلوی حاکیمیتیندن بری یارانان سؤیلم دیر. بو سؤیلمین تمل اؤزه للیکلری فاشیزم، سانترالیزم و اقتدارچیلیق دیر. بو سؤیلمین گلیشمه سی اولوسچولوق ماهییتی داشیدیغی اوزوندن سیویل توپلوم گلیشمه سینه قارشی دیر.

- سنتچیلیق: اوچونجو سؤیلم ایسه پهلوی دؤنمینین سونلاریندا ظهور ائده رک ایسلامی دئوریمه سونوجلانیب دیر. بو سؤیلمین ده آلت یاپیلاری اؤز اؤزونه سیویل توپلومون مدرن آنلامدا گلیشمه سینه قارشی دورماقدادیر.

سونوج

باتی دا کی گلیشیم سوره جی نین عکسینه بیزده دئموکراتیک لشمه هله ایمکله ائوره سینده دیر. مدرن دئموکراسی نین وارلیغی اوچون اولمازسا اولماز بیر گره کلیلیک اولان سیویل توپلوم دؤولت قارشیسیندا دؤولته قارشی بیرئی گرچک آنلامدا قوروماقدادیر. بیرئی توپلوملار سایه سینده بیر یاندان کیمیلیک قازانارکن بیر یاندان دا دؤولته قارشی داها دیره نجلی اولما آلانینا داخیل اولماقدادیر. دیکتاتورلوق لا دولو تاریخیمز هر شی یی اؤز باشینا توتاراق توپلومسال توتوم مئکانیزم لری نین اولوشماسینی انگلله میشدیر. گونئی آذربایجاندا بیرئی یی دؤولت قارشیسیندا قورومایی اساس آلان توتوملار ایله سییاست لر اوره تیلمه یه نه دک یعنی دؤولت یئرینه توپلومون یوکسه لیشی اوچون یاخلاشیملار یاپیلمادیغیندا دئموکراسی اوچون یاراران کولتور اولوشمایاجاق دیر.

قايناقلار:

- عقل در سیاست: سی و پنج گفتار در فلسفه، جامعه شناسی و توسعه سیاسی ، حسین بشیریه، نشر: نگاه معاصر (14 اسفند، 1386)

- جامعه شناسی سیاسی: نقش نیروهای اجتماعی در زندگی سیاسی، حسین بشیریه، نشر: نشر نی (31 خرداد، 1390)

-  جامعه مدنی، شهریار زرشناس،  نشر: کتاب صبح (06 بهمن، 1389)